خدمات ما ویرایش کتاب ویرایش کتاب های کودکان و نوجوانان

ویرایش کتاب های کودکان و نوجوانان

شنبه ، 14 تیر 1399
هر کتابی دنیای مخصوص به خودش را دارد و به‌زبانی هم سخن می‌گوید که فقط ساکنان همان دنیا متوجه شوند. به‌جز اینکه کتاب‌ها بر اساس موضوع و محتوایشان دسته‌بندی می‌شوند، نوع دیگر این دسته‌بندی‌ به سن مخاطب مربوط می‌شود. مطمئنن زبان کتاب کودکان با کتاب زیست شناسی متفاوت خواهد بود.
ویرایش کتاب های کودکان و نوجوانان

برای کتاب های بزرگ سالان «سواد» و «دانش» حرف اول را می زند. نویسنده می کوشد اطلاعاتش را به خواننده منتقل کند و ویراستار نیز کوشش می کند این ارتباط را تسهیل ببخشد و اطلاعات نویسنده را با کمترین خطا به خواننده برساند و او را در این مسیر یاری رساند. برای کتاب کودک، «زبان» و «نوع بیان» و «تصویر» حرف اول را می زند. نویسنده بر اساس دانش و تجربۀ علمی و عملی خود به این نتیجه می رسد که فلان موضوع برای کودک و نوجوان فهم پذیر است.
حال، موضوع مهم، انتخاب «نوع بیان» و «تصویرسازی» برای کتاب است. ویراستار کتاب کودک در این زمینه تخصص دارد و به نویسنده یاری می رساند بسته به سن مخاطب مدنظر، نحوۀ بیان و زبان کتاب را انتخاب کند. بسیاری از نویسندگان گمان می کنند همین که جملات را ساده کنند، برای کودکان فهمیدنی می شود و دیگر مشکلی در این زمینه ندارند. به همین دلیل هم است که این روزها خیلی کتاب هایی را می بینیم که این عنوان ها را دارند: «شاهنامه به زبان ساده»، «فیزیک به زبان ساده» و… .آن ها «فهم پذیر» و «جذاب و گیرا»بودن جملات را با ساده کردن جملات اشتباه می گیرند و به محتوای متن نیز توجه نمی کنند. گاهی حتی خودشان را به جای کودک می گذارند و تصور می کنند اگر آن ها جای آن کودک بودند، چطور زبانی را انتخاب می کردند؛ حال آنکه هیچ انسان بزرگ سالی نمی تواند متوجه این موضوع شود؛ مگر اینکه واقعاً از انسانی چهل ساله به انسانی هشت ساله با تمام ویژگی های آن گروه سنی تبدیل شود که این اتفاقی محال است.
ویراستار کتاب های کودک جز ویرایش کتاب ها، تشخیص می دهد بر اساس معیارها و ملاک های علمی که روان شناسان و متخصصان کودکان بر آن ها صحه گذاشته اند، چه نوع زبانی باید در تدوین کتاب مربوط لحاظ شود. مسلماً نوع انتخاب واژها، چه اصطلاحات تخصصی و چه واژه های کاربردی و حتی جمله سازی در کتاب های مربوط به کودکان، مهم و حیاتی است. نوع و ترتیب چینش اطلاعات هم بسیار اهمیت دارد.
کتاب های کودک پایه ها را می سازد؛ بنابراین دانه دانه و قطره چکانی اطلاعات به کودک خورانده می شود تا او پس از چشیدن یکی و هضم آن، سراغ بعدی برود. آنچه باعث می شود کتابی مانند شاهنامه خواندنی شود، عنصر «داستان» است. وقتی این عنصر را از کتاب می گیریم و به روایت چند ماجرای کوتاه و چسباندن نکته ای اخلاقی اکتفا می کنیم، در واقع آن کتاب را از معنی اصلی آن تهی کرده ایم. وقتی هم بی رغبتی کودکان را به این کتاب ها مشاهده می کنیم، نتیجه می گیریم که حتماً کودکان این دوره به کتاب های ادبی کهن علاقه ندارند.
بهترین نوع امتحان کتاب های کودک و پیش بینی بازخورد مخاطبان این است که پس از ویراستاری آن، کتاب در اختیار چند کودک و نوجوان قرار بگیرد. دست کم گرفتن فهم کودکان و احمق پنداشتن آن ها نیز درست نیست. از سوی دیگر، تصور اینکه کودکان خود می آموزند و اگر برایشان سؤالی مطرح شود و جایی فهم ناپذیر باشد، به سراغ منبع دیگری می روند، نادرست است. کتاب کودک باید مختص به خود او باشد، نه مختص بزرگ تر از او و نیز بیش از اندازه ساده؛ چون کودک باهوش است و به سرعت هم دست نویسنده پیش رویش رو می شود.
نکتۀ مهم دیگر رده بندی کتاب های کودکان است. نمی شود کتابی را هم برای کودکی هشت ساله مناسب دانست و هم برای نوجوانی دوازده ساله. این وظیفۀ ویراستار کتاب است که این تمایز را به درستی قائل شود و مرزها را تشخیص دهد. جملات باید شیوا و رسا باشند. انتخاب زبان محاوره برای کتاب های کودکان به این بهانه که بچه ها با آن ارتباط بیشتری برقرار می کنند، صحیح نیست. این آفت این روزهای کتاب های کودکان است؛ مخصوصاً کتاب های ترجمه شده. مترجم به این نتیجه می رسد که اگر با زبان محاوره کتاب را ترجمه کند، بیشتر می فروشد و فهمش هم برای کودکان آسان تر است؛ در حالی که اتفاقاً کودکان متوجه تفاوت زبان معیار با محاوره می شوند و ترجیح می دهند با «کتاب» طرف باشند تا اینکه حس کنند کسی مستقیم با آن ها صحبت می کند. ضمن اینکه خواندن کتاب به زبان معیار به فرایند خواندن و نوشتن کودکان هم در آینده یاری می رساند و باعث می شود دایرۀ لغاتی که می دانند، وسیع تر شود.

گزارشی از چگونگی ویرایش کتاب های حوزه کودک و نوجوان با نظر چند تن از صاحب نظران

همه ما حکایت «بخشش، جایز نیست او را بکشید» و «بخشش جایز نیست، او را بکشید» را شنیده و با خود گفته ایم: عجب! این نشانه ها تنها صورت ظاهر نیستند و به نقطه و ویرگول و خط تیره خلاصه نمی شوند... چه بسا این نشانه ها بتوانند جان بی گناهی را از مرگ نجات دهند. اما امروز با وجود رشد صنعت نشر و انتشار کتاب های بسیار در زمینه های گوناگون، ویرایش و ویراستاری به جایگاه شایسته خود دست نیافته است و این ضعف در حوزه کودک و نوجوان ، بیشتر به چشم می آید.
دکتر قدمعلی سرامی،شاعر،نویسنده و پژوهشگر، ویراستاری کتاب های کودک و نوجوان را یکی از واجبات می داند و معتقد است: «بعضی از نویسندگان کودک و نوجوان از دانش و تجربه کمتری برخوردارند و همین مساله، ضرورت ویراستاری برای این گروه سنی را موجب می شود.»
نویسنده کتاب «سیمرغ و آفتاب» از دیگر دلایلی که موجب ضرورت ویرایش کتاب های کودک و نوجوان می شود را ساده انگاشتن ادبیات این گروه سنی می داند و می گوید: «هنوز ادبیات کودک و نوجوان را جدی نگرفته اند و آن را بسیار ساده می پندارند در صورتی که این ادبیات، به معنی واقعی کلمه سهل و ممتنع است زیرا به راحتی نمی توان برای کودکان نوشت و با آنان ارتباط برقرار کرد و نویسنده کودک و نوجوان باید زبان و دنیای کودکان را بشناسد و با خواسته های آنان آشنا باشد.»
سرامی، آشنایی با زبان معیار را یکی از لازمه های کار ویراستاری برای کودکان می داند و معتقد است: «ویراستار کودک و نوجوان باید زبان معیار را بشناسد و با لغات مورد استفاده برای هر گروه سنی آشنا باشد، چرا که هر واژه ای را نمی توان برای کودکان و نوجوانان به کار برد و هر چه سن بچه ها کمتر باشد، تعداد واژه هایی که برایشان ناآشناست و معنی آن را نمی دانند بالاتر می رود.همچنین ویراستار کتاب کودک و نوجوان باید با کتاب های درسی به طور کامل آشنا باشد زیرا بچه ها زبان گفتاری- شنیداری را در خانه و زبان نوشتاری - شنیداری را در مدرسه و از طریق کتاب های درسی می آموزند.»
شاعر مجموعه «صاف و ساده مثل آب»، ویراستاری شعر را متفاوت با ویراستاری داستان برشمرده و معتقد است: «کسانی که به ویرایش داستان های کودکانه می پردازند، لزومی ندارد که خود داستان نویس باشند و ذهن و زبان بچه ها را بشناسند، تنها باید با زبان معیار آشنا باشند اما دخالت ویراستاری که شعر را نمی شناسد، اصلا جایز نیست و باید شاعری که در حوزه شعر کودک به رسمیت شناخته شده به ویراستاری شعر بپردازد.»
محمدرضا شمس، نویسنده کودک و نوجوان با اشاره به این که در ایران ، سرویراستار به معنی واقعی کلمه-آن هم در حوزه کودک و نوجوان- وجود ندارد می گوید: «در برخی کشورها، سرویراستاری وجود دارد که تمامی سبک های ادبی را می شناسد و همواره در کنار نویسنده و حتی در جایگاهی بالاتر از او قرار گرفته و کاستی های کار را به او گوشزد می کند. از سوی دیگر این سرویراستار به خاطر آشنایی ای که با ویراستاران و نویسندگان دارد ، به خوبی می داند که هر کار را به چه کسی بسپارد.»
شمس با اشاره به این که بسیاری از ویراستاران کودک و نوجوان، حتی به اندازه نویسندگان کودک و نوجوان با اصول ویرایش، آشنایی ندارند می گوید: «ویراستاران باید، چیزی به متن نوشته بیفزایند و آن را ساده و روان کنند به عبارتی باید بتوانند همچون تصویرگران، چیزهایی را که در دل متن گم شده پیدا و برجسته کنند.»
شمس، به دقت در ویرایش کتاب های ترجمه شده اشاره می کند و می گوید: «ویراستاری که با ادبیات زبان های دیگر آشنا نباشد، چگونه می خواهد به ویرایش کتاب های ترجمه شده بپردازد؟ برای مثال کسی که رولد دال را نمی شناسد و از ترفند های زبانی او بی خبر است، چطور می تواند به ویرایش متن ترجمه شده کارهای او بپردازد؟ به همین خاطر است که ترجمه های گوناگونی از یک اثر منتشر می شود، بدون این که کامل و بدون نقص باشد، همان گونه که «شازده کوچولو» بارها ترجمه شده و هنوز هم نکات بسیاری در آن ناشناخته باقی مانده در حالی که اگر ویراستاری باشد که هم اگزوپری و سبک و زبانش را بشناسد و هم ظرایف زبان فارسی را ، شاید نیازی به وجود این همه ترجمه های گوناگون نباشد.»
نویسنده «بادکنک و اسب آبی» ،اقتصاد نشر را یکی دیگر از عوامل موثر در ویرایش می داند و معتقد است: «ناشران و نویسندگان ما آن گونه که باید و شاید به اهمیت ویرایش کتاب های کودک و نوجوان پی نبرده اند و حتی اندک ناشرانی که کتاب های این گروه سنی را پیش از انتشار به دست ویراستار می سپارند، آنقدر بهای اندکی به عنوان حق ویرایش به ویراستاران پرداخت می کنند، که نمی توان انتظار کاری بیش از این از آنان داشت.»
جعفر ابراهیمی هم مانند شمس بر این باور است که ویراستار حرفه ای در حوزه کودک و نوجوان وجود ندارد و ویراستاران تنها به هماهنگ و یکدست کردن رسم الخط کلمات بسنده می کنند بدون آن که به ویرایش محتوا بپردازند، هرچند،حتی اگر بخواهند از ظاهر کلمات بگذرند و به باطن آن برسند، نمی توانند چون برخی از آنها افراد آگاه و خبره ای نیستند و به کلیت کار آسیب می رسانند.»
وی ویراستار خوب را کسی می داند که علاوه بر شناخت زبان معیار با سبک و طرز نگارش نویسنده هم آشنا باشد و می گوید: «ویراستار خوب کسی است که علاوه بر شناخت زبان معیار و آشنایی با دایره واژگان کودک و نوجوان، با لحن و سبک نگارش نویسنده هم آشنا باشد زیرا نویسنده نمی تواند از بیرون به کار خود نگاه کند و یکی از محاسن سپردن متن به ویراستار این است که او از بیرون به درون متن می نگرد و بدون جانبداری، کاستی های آن را برطرف می کند.»
ابراهیمی به لزوم ارتباط میان نویسنده و ویراستار اشاره می کند و می افزاید: «ارتباط میان نویسنده و ویراستار موجب می شود تا کلماتی که جایگزین می شوند، همان واژه های مورد نظر نویسنده باشند و منظور و مقصود او را برسانند. به ویژه آن که بیشتر کتاب های داستانی به ویرایش نیاز دارند.»
حسین فتاحی، نویسنده کودک و نوجوان که خود از ویراستاران کتاب های این گروه سنی هم هست، ضرورت وجود ویراستار برای کار کودک را بیش از بزرگسال می داند و می گوید: «دایره واژگانی کودک و همین طور فهم و درک او از لغات، بسیار محدود است و نویسندگان کودک بهتر است از کلمات دوپهلو استفاده نکنند به همین خاطر، ویرایش یک متن برای کودکان و حتی نوجوانان، بسیار لازم و ضروری است.»
وی نویسندگان را به دو دسته تقسیم می کند و می گوید: «نویسندگان خلاق با دنیا و زبان کودکان آشنا هستند و به راحتی می توانند به ویرایش نوشته خود بپردازند و با آوردن جملات کوتاه که بچه ها را خسته نمی کند و لغاتی که با آن آشنا هستند، اثری خوب و خواندنی بیافرینند و تنها ممکن است به یک ویرایش رسم الخطی نیاز داشته باشند اما دسته دیگری از نویسندگان آن گونه که باید و شاید کودکان و زبان آنها را نمی شناسند و کم تجربه هستند و حتما باید کار خود را به یک ویراستار حرفه ای بسپرند؛ ویراستاری که بتواند کاستی های کار آنان را برطرف کند.»

سبک نویسنده باید حفظ شود

یکی از مسائل مهمی که باید در نظر گرفت و به آن پرداخت، تعیین میزان دخالت ویراستار در متن است. بعضی بر این باورند که ویراستار با نظر نویسنده می تواند حتی به بازنویسی متن بپردازد اما برخی دیگر بر آنند که سبک و لحن نویسنده در هر حال باید حفظ و به خواننده منتقل شود.
قدمعلی سرامی بر این باور است که ویراستار نباید به ویرایش محتوا و اندیشه نویسنده بپردازد مگر با نظر و موافقت او بلکه ویراستار تنها باید به روان و یکدست کردن متن توجه کند و به آرایش زبان بپردازد، زیرا ادبیات کودک و نوجوان باید روان، طبیعی و سیال باشد و ویراستار نیز باید به این جنبه توجه کند.
شمس نیز با این نظر موافق است و می گوید: «هر نویسنده ای سبک و سیاق خاص خود را دارد و ویراستار باید با سبک نویسنده ای که به ویرایش اثرش می پردازد آشنا باشد. برای مثال، گاهی نویسندگان، به عمد جای واژه ها را تغییر می دهند و پس و پیش می کنند و ویراستاران نمی توانند بدون در نظر گرفتن آنچه مورد نظر نویسنده ها بوده، به جا به جا کردن کلمات بپردازند، بلکه باید به روان تر و پخته تر کردن متن کمک کنند.»
جعفر ابراهیمی هم معتقد است: «هر نویسنده ای یک سبک کلی را در نوشته های خود رعایت می کند و ویراستار باید با این سبک و لحن آشنا باشد و به میل خود و بدون مشورت با نویسنده آن را تغییر ندهد.اما کمتر ویراستاری هست که دانش این کار را داشته باشد و سبک و سیاق هر نویسنده ای را بشناسد.»
اما حسین فتاحی بر خلاف آنچه گفته شد معتقد است: «اگر چه باید یک ارتباط دو سویه میان نویسنده و مترجم وجود داشته باشد اما ویراستارانی که با زبان کودکان آشنا هستند می توانند به کمک نویسنده های کم تجربه بیایند و حتی ساختار نوشته آنها را تغییر دهند.به این معنی که حتی فصلی را اضافه و یا کم کنند و به پروردن موضوع بپردازند؛ هرچند این کار قطعا باید در تعامل با نویسنده شکل بگیرد.»

در پایان باید به این مهم اشاره کرد که حضور ویراستار کتاب های کودکان و نوجوان در فضای تولید و نشر از هر واجبی واجب تر است. ویرایش باید کم کم به حوزه های تخصصی وارد شود و در هر زمینه ای ویراستار مخصوص به آن زمینه پرورش داده شود. وقتی اهمیت کتاب های کودکان و نوجوانان سنجیده شود، آن زمان اهمیت کارها و پژوهش هایی که در این زمینه و به صورت غیرمستقیم انجام گرفته می شود نیز صدچندان شناخته شده و قدر دانسته می شود.

خدمات موسسه سینا

موسسه سینا باسابقه بیش از 5 سال در حیطه استخراج مقاله, چاپ مقاله, چاپ کتاب, ترجمه تخصصی, انواع ویرایش آماده همکاری با متقاضیان عزیز می باشد. جهت برقراری ارتباط می توانید با یکی از روش های ایمیل pub.sina@gmail.com , شماره ثابت 04133250787 و شماره همراه 09149724522 اقدام نمایید.

2525 بازدید | 0 دیدگاه
اشتراک گذاری
« فرم ارسال سفارش »
« فرم ارسال سفارش »
خدمات مورد نیازتان را انتخاب کنید
  • فایل پیوست ضروری نیست.
  • فقط فایل های PDF، ورد، فشرده و فرمت های رایج عکس قابل ارسال هستند.
041 3325 0787
0914 972 4522
sina.pub@gmail.com
041 3325 0787
0914 972 4522
sina.pub@gmail.com
  • فایل پیوست ضروری نیست.
  • فقط فایل های PDF، ورد، فشرده و فرمت های رایج عکس قابل ارسال هستند.
ارسال سفارش