امتیازات مجلات Scopus

📝منظور از امتیازات مجلات اسکوپوس چیست و چرا اهمیت دارد؟

وقتی درباره «امتیازات مجلات اسکوپوس» صحبت می‌شود، معمولاً منظور شاخص‌ها و معیارهایی است که برای ارزیابی جایگاه و عملکرد مجلات نمایه‌شده در Scopus مورد استفاده قرار می‌گیرند. نکته مهم این است که Scopus یک «امتیاز واحد» برای همه مجلات تعیین نمی‌کند؛ بلکه مجموعه‌ای از شاخص‌ها مانند CiteScore، CiteScore Percentile، رتبه، چارک یا Quartile، SJR و SNIP برای بررسی وضعیت نشریات ارائه می‌شود.

یکی از شناخته‌شده‌ترین این شاخص‌ها CiteScore است. این شاخص میانگین استنادهای دریافت‌شده برای انواع مشخصی از مدارک منتشرشده در یک عنوان طی یک بازه چهار ساله را اندازه‌گیری می‌کند. بنابراین CiteScore با مفهوم «تعداد مقاله‌های چاپ‌شده» یا صرفاً «نمایه شدن در Scopus» یکسان نیست.

از سوی دیگر، CiteScore Percentile جایگاه نسبی مجله را در حوزه موضوعی خودش نشان می‌دهد. برای مثال، صدک 98 یعنی عنوان موردنظر از نظر این شاخص در جایگاهی بالاتر از 98 درصد عناوین همان حوزه قرار دارد. Quartile نیز بر اساس جایگاه مجله در حوزه موضوعی تعریف می‌شود و به چهار گروه Q1 تا Q4 تقسیم می‌شود.

به همین دلیل، هنگام انتخاب مجله برای ارسال مقاله، نباید فقط به عبارت «Scopus» توجه کرد. بررسی شاخص‌های فعلی مجله، حوزه موضوعی، رتبه، صدک، چارک و وضعیت نمایه‌سازی تصویر دقیق‌تری از جایگاه نشریه ارائه می‌دهد.

مجلات نمایه‌شده در Scopus را می‌توان با چند شاخص مختلف بررسی کرد و هر شاخص جنبه متفاوتی از عملکرد علمی نشریه را نشان می‌دهد. مهم‌ترین موارد عبارت‌اند از:

بنابراین «امتیاز مجله اسکوپوس» بهتر است به‌صورت یک مجموعه شاخص بررسی شود، نه یک عدد منفرد.

CiteScore یکی از مهم‌ترین معیارهایی است که برای بررسی تأثیر استنادی مجلات و سایر عناوین سریالی در Scopus مورد استفاده قرار می‌گیرد. این شاخص به‌طور ساده، میانگین استنادهای دریافت‌شده برای مدارک مشخص در یک بازه چهار ساله را نشان می‌دهد. Scopus در محاسبه CiteScore انواع مشخصی از مدارک مانند مقاله پژوهشی، مقاله مروری، مقاله کنفرانسی، داده‌مقاله و فصل کتاب را در نظر می‌گیرد.

برای درک ساده‌تر، فرض کنید یک مجله در یک بازه چهار ساله تعداد مشخصی از مدارک واجد شرایط را منتشر کرده و این مدارک در همان بازه تعداد مشخصی استناد دریافت کرده‌اند. CiteScore از نسبت استنادها به تعداد این مدارک به دست می‌آید.

نکته مهم این است که CiteScore با تعداد مقالات منتشرشده، تعداد نویسندگان یا تعداد کل مقالات مجله یکی نیست. این شاخص مشخصاً برای سنجش تأثیر استنادی طراحی شده است.

همچنین باید به سال شاخص توجه کرد. CiteScoreهای سالانه پس از تثبیت، مقادیر مشخصی هستند و Scopus در کنار آن‌ها CiteScore Tracker را نیز برای نشان دادن روند شاخص سال آینده ارائه می‌کند.

بنابراین هنگام معرفی یک مجله بهتر است به‌جای بیان صرف «این مجله اسکوپوس است»، اطلاعاتی مانند CiteScore سال مربوط، Percentile، Quartile و حوزه موضوعی نیز بررسی شود.

یکی از متداول‌ترین معیارهایی که پژوهشگران هنگام انتخاب مجله بررسی می‌کنند، Quartile یا چارک است. چارک نشان می‌دهد یک مجله در مقایسه با سایر عناوین همان حوزه موضوعی در چه محدوده‌ای قرار گرفته است.

بر اساس توضیحات رسمی Scopus، چارک‌ها از CiteScore Percentile به این شکل دسته‌بندی می‌شوند:

🥇 Q1: صدک‌های 75 تا 99
🥈 Q2: صدک‌های 50 تا 74
🥉 Q3: صدک‌های 25 تا 49
📘 Q4: صدک‌های 0 تا 24

بنابراین Q1 معمولاً نشان‌دهنده قرار گرفتن مجله در 25 درصد بالایی عناوین یک حوزه موضوعی است.

اما یک نکته بسیار مهم وجود دارد: یک مجله ممکن است در بیش از یک حوزه موضوعی دسته‌بندی شده باشد و چارک متفاوتی در هر حوزه داشته باشد. برای نمونه، یک نشریه ممکن است در یک Subject Area در Q1 و در حوزه دیگری در Q2 قرار بگیرد.

به همین دلیل، هنگام بررسی «امتیاز» مجله نباید فقط عبارت Q1 یا Q2 را بدون ذکر حوزه موضوعی و سال مشاهده کرد. بهتر است اطلاعات مربوط به سال شاخص، Subject Area و نوع متریک مورد استفاده نیز مشخص باشد.

CiteScore بالاتر معمولاً نشان‌دهنده تأثیر استنادی بالاتر در مقایسه با عناوین دارای شرایط قابل مقایسه است، اما نمی‌توان صرفاً بر اساس یک عدد نتیجه گرفت که یک مجله برای هر مقاله‌ای انتخاب بهتری است.

هر رشته علمی الگوی استناد متفاوتی دارد. به همین دلیل، مقایسه مستقیم CiteScore مجلات رشته‌های کاملاً متفاوت می‌تواند گمراه‌کننده باشد. Scopus نیز تأکید می‌کند که برای ارزیابی مسئولانه پژوهش بهتر است از چند شاخص کمی در کنار ارزیابی کیفی استفاده شود.

برای انتخاب مجله مناسب بهتر است چند سؤال بررسی شود:

🔹 آیا موضوع مقاله با حوزه مجله هماهنگ است؟
🔹 مجله در کدام Subject Area قرار دارد؟
🔹 CiteScore و Percentile آن چقدر است؟
🔹 در چه Quartile قرار دارد؟
🔹 آیا SJR و SNIP نیز وضعیت مناسبی دارند؟
🔹 مجله چه نوع مقالاتی منتشر می‌کند؟
🔹 آیا وضعیت نمایه‌سازی آن در Scopus همچنان برقرار است؟

بنابراین یک مجله با CiteScore بالاتر لزوماً برای یک مقاله خاص مناسب‌تر نیست. تناسب موضوع مقاله با Scope مجله یکی از مهم‌ترین معیارهای انتخاب است.

CiteScore، SJR و SNIP هر سه برای بررسی عملکرد علمی نشریات استفاده می‌شوند، اما یک مفهوم واحد را اندازه‌گیری نمی‌کنند.

CiteScore میانگین استنادهای دریافت‌شده برای مدارک مشخص منتشرشده در یک عنوان را در یک بازه چهار ساله محاسبه می‌کند. این شاخص مستقیماً بر داده‌های Scopus تکیه دارد.

SJR یا SCImago Journal Rank علاوه بر استناد، وزن و اعتبار منبع استنادکننده را نیز در نظر می‌گیرد؛ بنابراین همه استنادها ارزش یکسانی ندارند.

SNIP یا Source-Normalized Impact per Paper نیز تلاش می‌کند تفاوت میزان استناد در رشته‌های مختلف را در نظر بگیرد و تأثیر استنادی مجله را در زمینه موضوعی آن ارزیابی کند.

در نتیجه، این شاخص‌ها مکمل یکدیگر هستند. استفاده از چند معیار می‌تواند تصویر کامل‌تری از وضعیت یک مجله ارائه دهد، به‌خصوص زمانی که پژوهشگر قصد دارد چند مجله را با یکدیگر مقایسه کند.

یکی از کاربردهای اصلی شاخص‌های Scopus، کمک به پژوهشگر برای انتخاب آگاهانه‌تر مجله مقصد است. CiteScore، Percentile، Rank، Quartile، SJR و SNIP می‌توانند اطلاعاتی درباره جایگاه و عملکرد استنادی نشریه در اختیار پژوهشگر قرار دهند.

با این حال، انتخاب مجله نباید تنها بر اساس بالاترین امتیاز انجام شود. ابتدا باید Scope مجله بررسی شود. اگر مقاله از نظر موضوعی با مجله هماهنگ نباشد، بالا بودن شاخص‌ها لزوماً شانس پذیرش مقاله را افزایش نمی‌دهد.

همچنین باید به سال شاخص‌ها توجه کرد؛ زیرا وضعیت مجلات و شاخص‌های آن‌ها می‌تواند در طول زمان تغییر کند. اطلاعاتی که در یک سال معتبر بوده است ممکن است در سال بعد تغییر کرده باشد.

برای انتخاب دقیق‌تر می‌توان چند مجله مرتبط را در کنار هم قرار داد و شاخص‌هایی مانند CiteScore، Percentile، Quartile، SJR و SNIP را مقایسه کرد. در کنار این اطلاعات، باید کیفیت و تناسب موضوعی مجله نیز ارزیابی شود.

بنابراین هدف از بررسی امتیازات Scopus، پیدا کردن «بالاترین عدد ممکن» نیست؛ بلکه هدف، انتخاب مجله‌ای معتبر، مرتبط و متناسب با سطح و موضوع پژوهش است.

یکی از اشتباهات رایج، این است که پژوهشگر تصور کند هر مجله‌ای که نام Scopus را روی وب‌سایت خود نوشته، الزاماً در حال حاضر نمایه‌شده است. بهتر است وضعیت مجله در منابع رسمی و اطلاعات فعلی Scopus بررسی شود.

اشتباه دوم، یکی دانستن Scopus و Q1 است. Scopus یک پایگاه نمایه‌سازی و داده‌های استنادی است، در حالی که Q1 یک دسته‌بندی رتبه‌ای در یک حوزه موضوعی است.

اشتباه دیگر، نادیده گرفتن سال شاخص است. CiteScore و سایر معیارها باید همراه با سال مربوط به آن‌ها گزارش و تفسیر شوند.

همچنین نباید تصور کرد یک مجله در تمام رشته‌ها یک چارک ثابت دارد؛ زیرا یک عنوان می‌تواند در چند Subject Area قرار داشته باشد و در هر کدام جایگاه متفاوتی داشته باشد.

از دیگر خطاهای رایج می‌توان به این موارد اشاره کرد:

❌ توجه فقط به CiteScore
❌ بی‌توجهی به حوزه موضوعی مجله
❌ اشتباه گرفتن Q1 با «بهترین مجله مطلق»
❌ استفاده از اطلاعات قدیمی
❌ بررسی نکردن Scope مجله
❌ اعتماد صرف به ادعای وب‌سایت مجله
❌ مقایسه مستقیم مجلات رشته‌های کاملاً متفاوت بدون توجه به تفاوت الگوی استناد

«امتیاز مجلات اسکوپوس» یک شاخص واحد نیست و برای ارزیابی یک مجله باید مجموعه‌ای از معیارها را در نظر گرفت. CiteScore، CiteScore Percentile، Rank، Quartile، SJR و SNIP از مهم‌ترین شاخص‌هایی هستند که می‌توانند اطلاعات متفاوتی درباره جایگاه و تأثیر استنادی یک نشریه ارائه دهند.

در زمان انتخاب مجله برای ارسال مقاله، بهتر است ابتدا اعتبار و وضعیت نمایه‌سازی مجله را بررسی کنید، سپس به سراغ شاخص‌های آن بروید. در مرحله بعد نیز باید حوزه موضوعی، Quartile، Percentile و سایر معیارهای مرتبط را در نظر بگیرید.

مهم‌تر از همه، نباید یک شاخص را به‌تنهایی ملاک کیفیت قرار داد. خود Elsevier نیز بر استفاده از ترکیب معیارهای کمی و ارزیابی کیفی برای ارزیابی مسئولانه پژوهش تأکید می‌کند.

بنابراین اگر هدف شما انتخاب یک مجله مناسب برای چاپ مقاله است، بهترین رویکرد این است که موضوع مقاله، Scope مجله، وضعیت نمایه‌سازی، CiteScore، Percentile، Quartile، SJR، SNIP و دستورالعمل‌های ارسال مقاله را در کنار یکدیگر بررسی کنید.