مفهوم شابک، شابم و شاپا

ضرورت ایجاد نظام‌های استاندارد در صنعت نشر

پیش از شکل‌گیری نظام‌های استاندارد جهانی، ناشران و کتابفروشان برای مدیریت کتاب‌ها از روش‌های سنتی استفاده می‌کردند. بازیابی اطلاعات بر اساس عنوان کتاب، نام نویسنده، موضوع یا دیگر مشخصات کتابشناختی انجام می‌شد. هرچند این روش‌ها تا حدی پاسخگوی نیازها بودند، اما با افزایش تعداد کتاب‌ها و گسترش مبادلات تجاری، مشکلات فراوانی به وجود آمد.

یکی از مهم‌ترین مشکلات، شباهت اسامی کتاب‌ها و نویسندگان بود که باعث اشتباه در ثبت سفارش یا توزیع کتاب می‌شد. از سوی دیگر، ناشران مختلف برای آثار خود شماره‌های داخلی تعریف می‌کردند که تنها در همان مؤسسه کاربرد داشت و در سطح ملی یا بین‌المللی قابل استفاده نبود. این مسئله موجب بروز اختلال در انبارگردانی، فروش، توزیع و حتی اطلاع‌رسانی کتاب‌ها می‌شد.

با ورود رایانه‌ها به صنعت نشر و استفاده از سیستم‌های مکانیزه برای کنترل موجودی و ثبت سفارش‌ها، نیاز به یک شناسه یکتا و استاندارد بیش از پیش احساس شد. ناشران دریافتند که برای ایجاد یک نظام ماشینی کارآمد، باید هر کتاب دارای شماره‌ای منحصر به فرد باشد که در سراسر جهان قابل شناسایی باشد. همین نیاز زمینه‌ساز شکل‌گیری استانداردهای بین‌المللی نشر شد.

شابک چیست؟

شابک یا «شماره استاندارد بین‌المللی کتاب» شناسه‌ای یکتا برای شناسایی کتاب‌ها در سطح جهانی است. این شناسه که در جهان با نام ISBN شناخته می‌شود، به هر کتاب اختصاص داده می‌شود تا آن اثر از دیگر کتاب‌ها متمایز گردد. شابک یکی از مهم‌ترین ابزارهای استانداردسازی صنعت نشر به شمار می‌آید و امروزه تقریباً تمامی کتاب‌های منتشر شده در جهان دارای این شناسه هستند.

تاریخچه شابک

نظام شابک نخستین بار در سال 1966 میلادی در کشور انگلستان و توسط صنف کتابداران پایه‌گذاری شد. هدف اصلی از ایجاد این سیستم، تسهیل مدیریت کتاب‌ها، تسریع در مبادلات تجاری و استانداردسازی اطلاعات نشر بود.

در ابتدا شابک به صورت ده‌رقمی طراحی شده بود و تا پایان سال 2007 از همین ساختار استفاده می‌شد. اما با افزایش چشمگیر تعداد کتاب‌های منتشر شده در جهان، ظرفیت شماره‌های ده‌رقمی پاسخگوی نیاز بازار نشر نبود. به همین دلیل از ابتدای سال 2007 ساختار شابک به سیزده‌رقمی تغییر یافت تا دامنه بیشتری از شماره‌ها در اختیار نظام نشر جهانی قرار گیرد.

هر یک از این بخش‌ها اطلاعات مشخصی درباره کتاب ارائه می‌کنند و در کنار هم یک شناسه منحصر به فرد را شکل می‌دهند.

اهمیت شابک در صنعت نشر

وجود شابک مزایای فراوانی برای ناشران، کتابفروشان، کتابخانه‌ها و حتی خوانندگان دارد. برخی از مهم‌ترین مزایای آن عبارت‌اند از:

امروزه دریافت شابک یکی از الزامات اصلی انتشار کتاب به شمار می‌رود و بدون دریافت شابک، امکان چاپ کتاب وجود ندارد. این شناسه بین‌المللی هویت رسمی کتاب را مشخص می‌کند و برای دریافت مجوزهای نشر، ثبت اطلاعات کتاب در بانک‌های اطلاعاتی و عرضه آن در بازارهای داخلی و بین‌المللی ضروری است.

شابم چیست؟

با موفقیت نظام شابک در مدیریت و ساماندهی بازار کتاب، ناشران حوزه موسیقی نیز خواستار ایجاد نظامی مشابه برای آثار موسیقایی شدند. به همین دلیل «شماره استاندارد بین‌المللی موسیقی» یا شابم شکل گرفت که در جهان با نام ISMN شناخته می‌شود.

شکل‌گیری شابم

پیش‌نویس شابم توسط گروه‌های کاری سازمان ایزو تهیه شد و از اواخر سال 1993 به صورت رسمی در اختیار عموم قرار گرفت. هدف اصلی این نظام، شناسایی استاندارد آثار موسیقی چاپی مانند نت‌های موسیقی بود.

اگرچه شابم شباهت زیادی به شابک دارد، اما برای جلوگیری از هرگونه تداخل میان این دو نظام، تفاوت‌هایی در ساختار شماره‌گذاری آن ایجاد شد.

وجود شابم باعث می‌شود آثار موسیقایی نیز همانند کتاب‌ها دارای شناسه‌ای یکتا باشند و فرآیند توزیع، فروش و آرشیو آن‌ها آسان‌تر انجام شود.

اهمیت شابم

صنعت موسیقی نیز مانند صنعت نشر با حجم عظیمی از آثار مواجه است. بدون وجود یک شناسه استاندارد، مدیریت و بازیابی اطلاعات موسیقایی بسیار دشوار خواهد بود. شابم این امکان را فراهم کرده است که آثار موسیقی در سطح جهانی به‌صورت دقیق شناسایی شوند و ناشران موسیقی بتوانند در بازارهای بین‌المللی فعالیت مؤثرتری داشته باشند.

شاپا چیست؟

شاپا یا «شماره استاندارد بین‌المللی پیایندها» شناسه‌ای است که برای نشریات ادواری و پیایندها مورد استفاده قرار می‌گیرد. این شناسه در جهان با نام ISSN شناخته می‌شود.

ضرورت ایجاد شاپا

مدیریت و شناسایی نشریات ادواری همواره یکی از پیچیده‌ترین بخش‌های اطلاع‌رسانی بوده است. تعداد فراوان مجلات، روزنامه‌ها و نشریات، تغییر عنوان، تغییر زبان یا قالب انتشار، همگی باعث می‌شدند شناسایی دقیق این منابع دشوار شود.

در دهه 1960 میلادی، رشد سریع تعداد نشریات در جهان ضرورت ایجاد یک نظام استاندارد بین‌المللی را آشکار کرد. علاوه بر این، توسعه سیستم‌های ذخیره و بازیابی اطلاعات رایانه‌ای نیازمند وجود شناسه‌های عددی استاندارد بود. در نتیجه نظام ISSN برای رفع این نیازها ایجاد شد.

ساختار شاپا

شاپا از هشت رقم تشکیل شده است که به دو بخش چهاررقمی تقسیم می‌شود و با یک خط تیره از هم جدا می‌گردند. رقم هشتم به عنوان رقم کنترل شناخته می‌شود و برای اطمینان از صحت شماره مورد استفاده قرار می‌گیرد.

نمونه ساختار شاپا:

1234-567X

این ساختار باعث می‌شود خطاهای احتمالی در ثبت یا انتقال اطلاعات به حداقل برسد.

آغاز شاپا در ایران

اختصاص شاپا در سطح جهانی از دهه 1970 آغاز شد و در ایران نیز از سال 1381 هجری شمسی به طور رسمی مورد استفاده قرار گرفت. هدف از اجرای این نظام، ساماندهی نشریات ادواری و تسهیل شناسایی آن‌ها در نظام‌های اطلاع‌رسانی بود.

شاپا فقط مخصوص نسخه چاپی نیست

یکی از ویژگی‌های مهم شاپا این است که تنها به نسخه‌های چاپی محدود نمی‌شود. نشریاتی که در قالب‌های دیجیتال یا الکترونیکی منتشر می‌شوند نیز می‌توانند شاپا دریافت کنند. از جمله:

• نشریات آنلاین

• نسخه‌های PDF

• لوح‌های فشرده CD و DVD

• میکروفیلم

• نشریات الکترونیکی ایمیلی

• نسخه‌های بریل

این موضوع نشان می‌دهد که نظام شاپا خود را با تحولات فناوری و دنیای دیجیتال هماهنگ کرده است.

تفاوت شابک، شابم و شاپا

اگرچه این سه نظام همگی با هدف استانداردسازی و شناسایی منابع اطلاعاتی ایجاد شده‌اند، اما هر کدام کاربرد متفاوتی دارند.

وجود این استانداردها باعث شده است که هر نوع اثر فرهنگی دارای هویتی مشخص و بین‌المللی باشد.

نقش استانداردهای نشر در عصر دیجیتال

امروزه با گسترش کتابخانه‌های دیجیتال، فروشگاه‌های اینترنتی و سامانه‌های آنلاین، اهمیت شناسه‌های استاندارد بیش از گذشته شده است. موتورهای جستجو، بانک‌های اطلاعاتی و سامانه‌های فروش کتاب همگی برای مدیریت اطلاعات خود به شابک، شابم و شاپا وابسته‌اند.

بدون این شناسه‌ها، جستجوی دقیق منابع، ثبت سفارش، انبارداری و آرشیو اطلاعات با مشکلات فراوانی روبه‌رو خواهد شد. به همین دلیل می‌توان گفت این نظام‌های استاندارد ستون فقرات صنعت نشر و اطلاع‌رسانی مدرن هستند.