تفاوت مجلات ISI, ISC, Scopus, Pubmed

امروزه انتشار مقاله در مجلات معتبر علمی یکی از مهم‌ترین معیارهای ارزیابی فعالیت‌های پژوهشی دانشجویان، اساتید، پژوهشگران و اعضای هیئت علمی محسوب می‌شود. بسیاری از افراد هنگام انتخاب مجله برای چاپ مقاله با اصطلاحاتی مانند ISI، Scopus، ISC و PubMed مواجه می‌شوند، اما اغلب تصور می‌کنند این چهار عنوان همگی نوعی مجله هستند؛ در حالی که چنین برداشتی صحیح نیست. در واقع، این نام‌ها بیشتر به پایگاه‌های نمایه‌سازی (Indexing Databases) اشاره دارند که مجلات علمی را بر اساس معیارهای مشخص ارزیابی و نمایه می‌کنند.

هر یک از این پایگاه‌ها دارای اهداف، حوزه فعالیت، استانداردهای پذیرش و میزان اعتبار متفاوتی هستند. برخی از آن‌ها مانند ISI و Scopus طیف وسیعی از رشته‌های علمی را پوشش می‌دهند، در حالی که PubMed به‌صورت تخصصی در حوزه علوم پزشکی و زیستی فعالیت می‌کند و ISC نیز تمرکز ویژه‌ای بر مجلات علمی کشورهای اسلامی و منطقه دارد.

آشنایی با تفاوت این پایگاه‌ها به پژوهشگران کمک می‌کند تا متناسب با هدف خود، مانند تقویت رزومه، دفاع از پایان‌نامه، ارتقای شغلی، مصاحبه دکتری، دریافت بورسیه یا افزایش میزان استناد به مقالات، مناسب‌ترین مجله را برای انتشار پژوهش خود انتخاب کنند. انتخاب نادرست مجله ممکن است باعث اتلاف زمان، افزایش هزینه‌ها یا حتی کاهش ارزش علمی مقاله شود؛ بنابراین شناخت ویژگی‌های هر پایگاه یکی از مهم‌ترین گام‌های انتشار موفق مقالات علمی است.

یکی از رایج‌ترین اشتباهات میان دانشجویان و پژوهشگران این است که تصور می‌کنند ISI، ISC، Scopus و PubMed نام چهار نوع مجله هستند؛ در حالی که این اصطلاحات در حقیقت به پایگاه‌های نمایه‌سازی و ارزیابی مجلات علمی اشاره دارند. مجلات علمی پس از بررسی‌های دقیق، در صورت رعایت استانداردهای علمی، اخلاق پژوهش، کیفیت داوری، نظم انتشار و معیارهای بین‌المللی، در این پایگاه‌ها نمایه می‌شوند.

به عبارت دیگر، یک مجله ممکن است در بیش از یک پایگاه نمایه شود؛ برای مثال، یک مجله معتبر پزشکی می‌تواند هم در PubMed و هم در Scopus نمایه شده باشد. همچنین برخی مجلات ممکن است علاوه بر Scopus، در Web of Science نیز حضور داشته باشند.

هر پایگاه معیارهای خاص خود را برای پذیرش مجلات دارد و همین موضوع باعث تفاوت در اعتبار، گستره پوشش موضوعی، تعداد مجلات نمایه‌شده و میزان شناخته‌شدن آن‌ها در سطح بین‌المللی می‌شود. بنابراین هنگام انتخاب مجله، صرف مشاهده نام یک پایگاه کافی نیست و لازم است جایگاه علمی، کیفیت مجله و اهداف پژوهش نیز بررسی شوند.

مجلات ISI معمولاً به مجلاتی گفته می‌شود که در پایگاه Web of Science Core Collection نمایه شده‌اند. این پایگاه یکی از قدیمی‌ترین و معتبرترین سامانه‌های ارزیابی مجلات علمی در جهان است و مجلات پذیرفته‌شده در آن باید استانداردهای بسیار سخت‌گیرانه‌ای را از نظر کیفیت علمی، فرآیند داوری، نظم انتشار، استنادهای علمی، ترکیب هیئت تحریریه و اخلاق پژوهش رعایت کنند.

انتشار مقاله در بسیاری از مجلات ISI برای ارتقای مرتبه اعضای هیئت علمی، دفاع از رساله دکتری، افزایش امتیاز پژوهشی، دریافت بورسیه‌های تحصیلی و تقویت رزومه بین‌المللی اهمیت زیادی دارد. البته باید توجه داشت که همه مجلات نمایه‌شده در Web of Science دارای ضریب تأثیر (Impact Factor) نیستند و این موضوع به نوع نمایه مجله بستگی دارد.

از ویژگی‌های مهم مجلات ISI می‌توان به داوری دقیق، اعتبار جهانی، استنادپذیری بالا، پوشش گسترده رشته‌های علمی و پذیرش محدودتر نسبت به بسیاری از پایگاه‌های دیگر اشاره کرد. به همین دلیل، چاپ مقاله در این مجلات معمولاً نیازمند پژوهشی قوی، نگارش علمی استاندارد و رعایت کامل اصول انتشار است.

برای بررسی و اطمینان از ایندکس مجله در موسسه تامسون رویترز می توانید به لینک زیر مراجعه نمایند:

http://ip-science.thomsonreuters.com

Scopus یکی از بزرگ‌ترین پایگاه‌های نمایه‌سازی مقالات علمی در جهان است که هزاران مجله معتبر از رشته‌های مختلف علوم پایه، فنی و مهندسی، علوم انسانی، پزشکی، هنر، مدیریت، اقتصاد و سایر حوزه‌های علمی را پوشش می‌دهد. بسیاری از دانشگاه‌های معتبر دنیا، هنگام ارزیابی سوابق پژوهشی متقاضیان، مقالات نمایه‌شده در Scopus را به‌عنوان یکی از مهم‌ترین شاخص‌های علمی در نظر می‌گیرند.

برخلاف تصور برخی افراد، همه مجلات Scopus کیفیت یکسانی ندارند. این پایگاه مجلات را بر اساس شاخص‌هایی مانند CiteScore، SJR و SNIP ارزیابی می‌کند و مجلات در رتبه‌های مختلف قرار می‌گیرند. بنابراین هنگام انتخاب مجله، علاوه بر نمایه شدن در Scopus، باید شاخص‌های کیفی آن نیز بررسی شوند.

یکی از مزایای مهم Scopus، پوشش گسترده مجلات، سرعت به‌روزرسانی اطلاعات، امکان بررسی استنادها و ارائه شاخص‌های تحلیلی برای نویسندگان و مجلات است. به همین دلیل، بسیاری از پژوهشگران، Scopus را یکی از بهترین گزینه‌ها برای انتشار مقالات بین‌المللی می‌دانند.

جهت اطمینان از ایندکس و نمایه یک مجله در اسکوپوس Scopus می توانید به وب سایت وزارت علوم مراجعه نمایید و یا به سایت وابسته به Scopus مراجعه نمایید:
http://www.msrt.ir/fa/rppc/pages/files/validpublications.aspx
http://www.scimagojr.com

ISC یا Islamic World Science Citation Center پایگاه استنادی علوم جهان اسلام است که با هدف ارزیابی، نمایه‌سازی و تحلیل مجلات علمی کشورهای اسلامی ایجاد شده است. این پایگاه علاوه بر مجلات فارسی، بسیاری از مجلات عربی و انگلیسی منتشرشده در کشورهای اسلامی را نیز نمایه می‌کند.

مجلات ISC به‌ویژه در ایران از اهمیت زیادی برخوردار هستند و بسیاری از دانشگاه‌ها، وزارت علوم و برخی مراکز آموزشی، مقالات منتشرشده در مجلات ISC را در ارزیابی پایان‌نامه‌ها، ارتقای اعضای هیئت علمی و فعالیت‌های پژوهشی مورد توجه قرار می‌دهند.

هرچند اعتبار بین‌المللی ISC به گستردگی Scopus یا Web of Science نیست، اما برای بسیاری از پژوهشگران منطقه، انتشار مقاله در مجلات نمایه‌شده در این پایگاه یک امتیاز علمی ارزشمند محسوب می‌شود. همچنین بسیاری از مجلات معتبر ایرانی علاوه بر ISC، در Scopus یا سایر پایگاه‌های بین‌المللی نیز نمایه شده‌اند.

برای بررسی ایندکس ژورنال های ISC می توانید به لینک زیر مراجعه نمایید:

• لیست مجلات ISC فارسی

http://mjl.isc.gov.ir/Default.aspx?lan=fa

• لیست مجلات ISC انگلیسی

http://mjl.isc.gov.ir/Searchresult.aspx?Cond=0

PubMed یکی از مشهورترین پایگاه‌های اطلاعاتی علوم پزشکی و زیستی در جهان است و تمرکز اصلی آن بر حوزه‌هایی مانند پزشکی، دندانپزشکی، داروسازی، پرستاری، علوم آزمایشگاهی، ژنتیک، بیوتکنولوژی، سلامت عمومی و سایر علوم مرتبط است.

برخلاف ISI و Scopus که رشته‌های مختلف را پوشش می‌دهند، PubMed یک پایگاه تخصصی است و فقط مجلات مرتبط با علوم پزشکی و زیستی را نمایه می‌کند. به همین دلیل، پژوهشگران این حوزه معمولاً انتشار مقاله در مجلات نمایه‌شده در PubMed را یکی از مهم‌ترین اهداف علمی خود می‌دانند.

نمایه شدن یک مجله در PubMed نشان می‌دهد که این مجله از استانداردهای علمی و فنی لازم برای انتشار مقالات پزشکی برخوردار است. بسیاری از دانشگاه‌های علوم پزشکی و مراکز تحقیقاتی بین‌المللی، مقالات نمایه‌شده در PubMed را به‌عنوان منابع معتبر علمی مورد استناد قرار می‌دهند.

جهت اطمینان از ایندکس مجلات در مجلات پابمد و مدلاین می توانید از طریق سایت زیر اقدام نمایید:
http://www.ncbi.nlm.nih.gov

اگرچه هر چهار پایگاه نقش مهمی در ارزیابی مجلات علمی دارند، اما تفاوت‌های قابل توجهی میان آن‌ها وجود دارد. مهم‌ترین تفاوت، حوزه فعالیت آن‌هاست. PubMed تنها علوم پزشکی را پوشش می‌دهد، در حالی که ISI و Scopus تقریباً تمام رشته‌های دانشگاهی را شامل می‌شوند. ISC نیز تمرکز ویژه‌ای بر مجلات کشورهای اسلامی دارد.

از نظر اعتبار بین‌المللی، مجلات نمایه‌شده در Web of Science و Scopus معمولاً بیشترین شناخت جهانی را دارند. PubMed نیز در حوزه پزشکی یکی از معتبرترین پایگاه‌های جهان محسوب می‌شود. ISC بیشتر در ایران و برخی کشورهای منطقه شناخته شده است.

از نظر کاربرد نیز تفاوت‌هایی وجود دارد؛ برای مثال، اگر هدف دریافت پذیرش دانشگاهی یا همکاری پژوهشی بین‌المللی باشد، معمولاً مقالات ISI و Scopus امتیاز بیشتری دارند. اما برای پژوهشگران علوم پزشکی، انتشار مقاله در مجلات نمایه‌شده در PubMed اهمیت ویژه‌ای دارد و برای برخی ارزیابی‌های داخلی، مجلات ISC نیز گزینه مناسبی محسوب می‌شوند.

پاسخ این سؤال به هدف پژوهشگر بستگی دارد. اگر هدف، ارتقای جایگاه علمی در سطح بین‌المللی، افزایش استنادها و همکاری با دانشگاه‌های معتبر جهان باشد، انتخاب مجلات نمایه‌شده در ISI یا Scopus معمولاً گزینه مناسب‌تری است.

اگر پژوهش در حوزه علوم پزشکی انجام شده باشد، انتشار مقاله در مجلات نمایه‌شده در PubMed می‌تواند ارزش علمی بالایی داشته باشد. همچنین برای پژوهشگرانی که قصد استفاده از امتیازات پژوهشی در دانشگاه‌های ایران یا کشورهای اسلامی را دارند، مجلات ISC نیز می‌توانند انتخاب مناسبی باشند.

بهتر است قبل از ارسال مقاله، علاوه بر نمایه مجله، عواملی مانند اعتبار ناشر، شاخص‌های استنادی، کیفیت داوری، مدت زمان بررسی مقاله، هزینه انتشار و ارتباط موضوع مجله با پژوهش نیز به‌دقت بررسی شوند.

بسیاری از پژوهشگران تازه‌کار هنگام انتخاب مجله، تنها به نام پایگاه نمایه‌کننده توجه می‌کنند و سایر معیارهای مهم را نادیده می‌گیرند. این موضوع ممکن است باعث انتخاب مجله‌ای شود که از نظر کیفیت علمی یا ارتباط موضوعی گزینه مناسبی نباشد.

از جمله اشتباهات رایج می‌توان به انتخاب مجلات نامعتبر، بی‌توجهی به شاخص‌های استنادی، ارسال مقاله به مجلات خارج از حوزه تخصصی، اعتماد به تبلیغات غیرواقعی درباره تضمین چاپ مقاله و بررسی نکردن وضعیت فعلی نمایه مجله اشاره کرد. بررسی دقیق اطلاعات مجله قبل از ارسال مقاله، احتمال موفقیت در فرآیند انتشار را افزایش می‌دهد.

انتخاب مجله مناسب یکی از مهم‌ترین مراحل انتشار مقاله است. برای این کار ابتدا باید موضوع پژوهش با حوزه تخصصی مجله مطابقت داشته باشد. سپس لازم است نمایه‌های مجله، شاخص‌های علمی، مدت زمان داوری، نرخ پذیرش، هزینه‌های احتمالی انتشار و اعتبار ناشر بررسی شود.

همچنین مطالعه مقالات منتشرشده در شماره‌های اخیر مجله، آشنایی با دستورالعمل نویسندگان و بررسی کیفیت داوری می‌تواند به انتخاب دقیق‌تر کمک کند. انتخاب صحیح مجله، علاوه بر افزایش احتمال پذیرش مقاله، موجب دیده‌شدن بیشتر پژوهش و افزایش تأثیر علمی آن خواهد شد.